Trên vùng đất giàu truyền thống văn hóa và lịch sử của xã Quyết Thắng, Đền Để Xuyên là một địa chỉ tâm linh tiêu biểu, nơi lưu giữ những dấu tích quý báu về lịch sử hình thành, phát triển của quê hương và truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của các thế hệ người dân nơi đây. Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi đền không chỉ là nơi thờ tự các vị Thành Hoàng có công với dân, với nước mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi hội tụ đời sống tinh thần của nhân dân.
Ngày nay, Đền Để Xuyên tọa lạc tại thôn Giang Xuyên, xã Quyết Thắng, thành phố Hải Phòng, trên nền đất cổ của làng Để Xuyên xưa. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc nghệ thuật, Đền Để Xuyên đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Thành phố ngày 24/9/2015.
Toàn cảnh khuôn viên di tích Đền Để Xuyên
Khuôn viên sân, dải vũ, nhà tiền tế di tích Đền Để Xuyên
1. Dấu ấn lịch sử hơn bốn thế kỷ
Theo tư liệu được lưu giữ, Đền Để Xuyên được xây dựng vào năm 1548, dưới thời Hậu Lê. Đây là nơi thờ Ngũ vị Thành hoàng, gồm Vua Lê Trang Tông (Duy Ninh) cùng hai vị tùy tướng là Đặng Xa Lâu, Trịnh Đống Thung, quan Thái giám Phạm Phổ Tế và Thủy thần Nam Hải Đại Vương. Năm vị được nhân dân tôn kính, thờ phụng bằng long ngai và bài vị tại đền.
Trong tâm thức dân gian và các truyền thuyết, thần tích của làng gắn với quá trình khai phá, lập làng và bảo vệ cuộc sống bình yên của cộng đồng cư dân. Những câu chuyện về các vị Thành Hoàng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần quan trọng trong ký ức cộng đồng, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ truyền thống.
Đền Để Xuyên vì thế không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là nơi nhân dân gửi gắm niềm tin, lòng thành kính đối với những người có công với quê hương, đất nước. Qua đó, những giá trị đạo lý tốt đẹp của dân tộc như “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây” được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
2. Ngôi đền gắn với những thăng trầm của quê hương
Trải qua hàng trăm năm tồn tại, Đền Để Xuyên đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo. Tư liệu của di tích cho biết lần tu tạo gần nhất trước thời điểm lập hồ sơ là vào năm 2010. Khuôn viên di tích có diện tích quy hoạch trên 4.000 m², trong đó công trình đền có diện tích khoảng 150 m².
Đặc biệt, trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, Đền Để Xuyên từng là địa điểm diễn ra nhiều hoạt động quan trọng của cách mạng tại địa phương. Nơi đây đã diễn ra các cuộc họp, lễ kết nạp Đảng viên, xây dựng kế hoạch tiêu thổ kháng chiến, xây dựng làng chiến đấu, phá tề trừ gian; đồng thời là nơi đón tiếp cán bộ từ vùng địch tạm chiếm ra vùng tự do và từ vùng tự do vào hoạt động trong vùng địch.
Trong chiến tranh, ngôi đền từng bị tàn phá nặng nề. Tuy nhiên, với lòng thành kính và ý thức gìn giữ di sản của cha ông, cán bộ và nhân dân địa phương đã từng bước phục hồi, nâng cấp, tôn tạo Đền Để Xuyên, đưa di tích trở lại với đời sống văn hóa, tâm linh của cộng đồng.
3. Kiến trúc mang đậm nét truyền thống
Đền Để Xuyên hiện nằm trên nền đất cũ ở phía Tây của làng, trong khuôn viên rộng hơn 4.000 m². Công trình được bố cục theo hình chữ Đinh, một kiểu thức kiến trúc truyền thống, gồm ba gian bái đường và một gian hậu cung, mang mô típ kiến trúc nghệ thuật truyền thống thời Nguyễn.
Không gian đền tạo nên sự hài hòa giữa công trình kiến trúc, cảnh quan và không gian văn hóa tâm linh. Đây là nơi người dân địa phương và du khách thập phương tìm về để tưởng nhớ các bậc tiền nhân, chiêm bái, tìm hiểu lịch sử và cảm nhận nét đẹp văn hóa truyền thống của vùng quê Tiên Lãng xưa.
Giá trị của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc hiện hữu mà còn ở hệ thống tư liệu, sắc phong và những câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo tư liệu giới thiệu về di tích, trước năm 1938, làng Để Xuyên còn lưu giữ sách thần tích thời Hậu Lê cùng các sắc phong của các triều vua, trong đó có các sắc phong thời Thiệu Trị, Tự Đức, Thành Thái, Đồng Khánh và Khải Định.
4. “Đền Cả” trong Ngũ Linh Từ Tiên Lãng
Trong đời sống tín ngưỡng của nhân dân địa phương, Đền Để Xuyên từ lâu được suy tôn là “Đền Cả”, là một trong Ngũ Linh Từ linh thiêng của vùng đất Tiên Lãng xưa. Danh xưng ấy thể hiện vị trí đặc biệt của di tích trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
Từ năm 2013, lễ Rước Ngũ Linh Từ được phục dựng, trong đó Đền Để Xuyên cùng các ngôi đền thiêng khác của huyện Tiên Lãng được rước về Đình Cựu Đôi. Hoạt động này tiếp tục được tổ chức theo định kỳ; năm 2023, Lễ hội Ngũ Linh Từ của huyện Tiên Lãng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đây là một giá trị văn hóa đặc biệt, góp phần khẳng định vị trí của Đền Để Xuyên trong không gian văn hóa tín ngưỡng của vùng đất Tiên Lãng nói riêng và Hải Phòng nói chung.
Hình ảnh tại Lễ hội rước Ngũ linh từ
5. Lễ hội Đền Để Xuyên - nơi hội tụ văn hóa cộng đồng
Lễ hội Đền Để Xuyên có lịch sử hình thành lâu đời, gắn với việc tưởng niệm ngày sinh và ngày hóa của các vị Thành hoàng được nhân dân phụng thờ.
Theo truyền thống, ngày 10 tháng Giêng âm lịch là ngày lễ chính của đền. Hiện nay, lễ hội truyền thống được duy trì trong 03 ngày, từ ngày 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm, với các nghi lễ và hoạt động văn hóa được tổ chức theo phong tục truyền thống của địa phương.
Mỗi mùa lễ hội, nhân dân trong thôn và du khách thập phương lại hội tụ về đền. Trong không khí trang nghiêm của phần lễ và rộn ràng của phần hội, những phong tục, nghi thức truyền thống được tái hiện, tạo nên không gian văn hóa cộng đồng đặc sắc. Đây cũng là dịp để các thế hệ gặp gỡ, giao lưu, tưởng nhớ tiền nhân và cầu mong quốc thái dân an, quê hương bình yên, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Hình ảnh tại Lễ hội truyền thống Đền Để Xuyên hàng năm
6. Tượng thờ Đức Vua Lê Trang Tông - điểm nhấn của di tích
Một dấu ấn đáng chú ý trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị Đền Để Xuyên là việc đúc Thánh tượng Đức Vua Lê Trang Tông (tức Duy Ninh) bằng đồng đỏ vào năm 2020. Công trình được thực hiện với sự quan tâm của các cấp, các ngành cùng sự đóng góp, công đức của các doanh nghiệp, nhà hảo tâm và nhân dân.
Việc đúc tượng không chỉ góp phần hoàn thiện không gian thờ tự mà còn thể hiện tấm lòng tri ân của hậu thế đối với các bậc tiền nhân, đồng thời góp phần làm phong phú thêm giá trị văn hóa, tín ngưỡng của di tích.
Tượng Đức Vua Lê Trang Tông
7. Điểm đến văn hóa tâm linh của xã Quyết Thắng
Ngày nay, Đền Để Xuyên không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân thôn Giang Xuyên mà còn là điểm đến văn hóa tâm linh có ý nghĩa đối với du khách khi về với xã Quyết Thắng.
Đến với Đền Để Xuyên, du khách có thể tìm hiểu về lịch sử vùng đất, khám phá kiến trúc truyền thống, tìm hiểu tín ngưỡng thờ Thành Hoàng và hòa mình vào không gian lễ hội giàu bản sắc của địa phương. Quan trọng hơn, mỗi chuyến trở về với di tích là một dịp để con người hôm nay hiểu thêm về cội nguồn, trân trọng những giá trị mà cha ông đã gây dựng và có ý thức hơn trong việc bảo tồn di sản văn hóa.
Từ một ngôi đền cổ gắn với lịch sử hình thành và phát triển của làng Để Xuyên và nay là thôn Giang Xuyên, di tích hôm nay đang tiếp tục phát huy vai trò trong đời sống cộng đồng. Đó là nơi lưu giữ ký ức, kết nối các thế hệ và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương.
8. Đền Để Xuyên - nơi quá khứ gặp gỡ hiện tại
Hơn bốn thế kỷ đã đi qua kể từ ngày ngôi đền được xây dựng, nhưng những giá trị lịch sử và văn hóa của Đền Để Xuyên vẫn được gìn giữ trong đời sống của người dân địa phương. Từ những câu chuyện về các vị Thành Hoàng, dấu tích của các triều đại, những năm tháng kháng chiến đến lễ hội truyền thống được duy trì qua bao thế hệ - tất cả đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi quá khứ không bị lãng quên mà tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.
Đền Để Xuyên - di tích lịch sử văn hóa của thôn Giang Xuyên, xã Quyết Thắng - không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là “địa chỉ đỏ” về lịch sử, một điểm đến văn hóa tâm linh, nơi lưu giữ hồn quê và truyền thống của các thế hệ người dân.
Mỗi người khi về với Đền Để Xuyên đều có thể tìm thấy ở nơi đây một phần ký ức của quê hương, một câu chuyện về cội nguồn và một lời nhắc nhở giản dị mà sâu sắc: biết trân trọng quá khứ, gìn giữ di sản hôm nay chính là trao lại cho mai sau những giá trị bền vững của quê hương.